آیا تا به حال برایتان پیش آمده است که آفت‌کشی که چند سال قبل به‌خوبی آفات مزرعه یا باغ را کنترل می‌کرد، امسال دیگر اثربخشی گذشته را نداشته باشد؟ در چنین شرایطی، بسیاری از کشاورزان تصور می‌کنند که سم خریداری‌شده کیفیت مناسبی ندارد یا محصول تقلبی است. در حالی که در بسیاری از موارد، دلیل اصلی این کاهش کارایی، مقاومت آفات به سموم است.

مقاومت آفات یکی از مهم‌ترین چالش‌های کشاورزی مدرن به شمار می‌رود. این پدیده باعث افزایش تعداد دفعات سمپاشی، بالا رفتن هزینه‌های تولید، کاهش عملکرد محصولات و در نهایت کاهش عمر مفید آفت‌کش‌ها می‌شود. به همین دلیل، سازمان‌های بین‌المللی مانند IRAC (کمیته اقدام برای مدیریت مقاومت به حشره‌کش‌ها)، FAO (سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد) و EPA (آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا) مدیریت مقاومت را یکی از اصول اساسی حفاظت از محصولات کشاورزی می‌دانند.

نکته مهم این است که مقاومت آفات یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه نتیجه استفاده نادرست و مداوم از آفت‌کش‌ها در طول زمان است. خوشبختانه، با رعایت چند اصل ساده اما علمی می‌توان سرعت ایجاد مقاومت را تا حد زیادی کاهش داد و اثربخشی سموم را برای سال‌های بیشتری حفظ کرد.

در این مقاله، با مفهوم مقاومت آفات، نحوه شکل‌گیری آن، عوامل مؤثر بر ایجاد مقاومت و مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری و مدیریت این پدیده آشنا خواهیم شد.

مقاومت آفات به سموم (Pesticide Resistance) به توانایی یک جمعیت از آفات برای زنده ماندن پس از مصرف دز توصیه‌شده یک آفت‌کش گفته می‌شود؛ دزی که پیش‌تر همان جمعیت را به‌طور مؤثر کنترل می‌کرد.

به زبان ساده، اگر یک آفت‌کش در گذشته توانسته باشد بیش از ۹۰ درصد جمعیت یک آفت را از بین ببرد، اما پس از چند سال استفاده مکرر، همان آفت با همان دز مصرفی کنترل نشود، احتمال ایجاد مقاومت وجود دارد.

نکته‌ای که گاهی باعث سوءبرداشت می‌شود این است که برخی تصور می‌کنند آفات به مرور زمان به سم «عادت» می‌کنند. از نظر علمی این برداشت صحیح نیست. مقاومت نتیجه تغییر در ترکیب ژنتیکی جمعیت آفت است، نه عادت کردن آن به سم.

در هر جمعیت از آفات، تعدادی اندک از افراد به‌طور طبیعی ویژگی‌های ژنتیکی متفاوتی دارند که آن‌ها را نسبت به یک ماده مؤثره مقاوم‌تر می‌کند. زمانی که یک آفت‌کش به‌طور مداوم استفاده می‌شود، افراد حساس از بین می‌روند، اما افراد مقاوم زنده می‌مانند و تولیدمثل می‌کنند. در نتیجه، با گذشت چند نسل، درصد افراد مقاوم در جمعیت افزایش یافته و کارایی سم کاهش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، مقاومت یک ویژگی جمعیتی است، نه یک ویژگی مربوط به یک فرد یا یک نسل از آفات.

 

برای درک بهتر این موضوع، فرض کنید در یک مزرعه گوجه‌فرنگی، جمعیتی از سفیدبالک وجود دارد. کشاورز برای کنترل این آفت، از یک حشره‌کش مشخص استفاده می‌کند.

در اولین سمپاشی، بیشتر سفیدبالک‌ها از بین می‌روند، اما تعداد بسیار کمی از آن‌ها به دلیل ویژگی‌های ژنتیکی خود زنده می‌مانند. این افراد بازمانده همان‌هایی هستند که تحمل بیشتری نسبت به ماده مؤثره دارند.پس از مدتی، این سفیدبالک‌ها تولیدمثل کرده و نسل جدیدی را به وجود می‌آورند. اگر کشاورز دوباره از همان حشره‌کش استفاده کند، افراد حساس نسل جدید نیز از بین می‌روند، اما افراد مقاوم بار دیگر زنده می‌مانند.تکرار این روند در چند نسل باعث می‌شود جمعیت مزرعه به‌تدریج از افراد مقاوم تشکیل شود. در این مرحله، حتی مصرف دز توصیه‌شده نیز نمی‌تواند کنترل مطلوبی بر آفت داشته باشد.

 

این فرآیند نمونه‌ای از انتخاب طبیعی است؛ یعنی شرایط محیطی (در اینجا مصرف مداوم یک آفت‌کش) باعث می‌شود افرادی که توانایی بقا دارند، فرصت بیشتری برای تولیدمثل پیدا کنند و صفات مقاوم خود را به نسل‌های بعد منتقل کنند.

مهم‌ترین علت ایجاد مقاومت، استفاده مداوم از یک ماده مؤثره یا آفت‌کش‌هایی با مکانیسم اثر یکسان است.

گاهی کشاورز تصور می‌کند چون نام تجاری محصول را تغییر داده است، دیگر خطر مقاومت وجود ندارد. در حالی که ممکن است دو محصول از شرکت‌های مختلف، هر دو حاوی یک ماده مؤثره یا دارای مکانیسم اثر مشابه باشند.

در چنین شرایطی، هر بار سمپاشی افراد حساس را حذف می‌کند و فرصت بیشتری برای تکثیر افراد مقاوم فراهم می‌شود.

نکته کاربردی: هنگام انتخاب آفت‌کش، فقط به نام تجاری توجه نکنید؛ ماده مؤثره و گروه IRAC را نیز بررسی کنید.

 

در برخی مزارع، سمپاشی به یک برنامه ثابت تبدیل شده است؛ برای مثال، هر دو هفته یک‌بار بدون توجه به میزان آلودگی مزرعه.

این روش اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت خیال کشاورز را راحت کند، اما در بلندمدت فشار انتخابی بسیار زیادی بر جمعیت آفات وارد کرده و روند ایجاد مقاومت را سرعت می‌بخشد.

به همین دلیل، توصیه می‌شود سمپاشی تنها زمانی انجام شود که جمعیت آفت به آستانه زیان اقتصادی رسیده باشد؛ یعنی خسارت احتمالی آفت از هزینه مبارزه بیشتر باشد.

 

برخی کشاورزان برای کاهش هزینه‌ها، مقدار سم مصرفی را کمتر از دز توصیه‌شده انتخاب می‌کنند.

این کار ممکن است در ظاهر باعث صرفه‌جویی شود، اما در عمل نتیجه معکوس دارد. دز پایین معمولاً تمام افراد آفت را از بین نمی‌برد و افراد مقاوم یا نیمه‌مقاوم شانس بیشتری برای زنده ماندن پیدا می‌کنند. در نتیجه، در نسل‌های بعدی سهم این افراد در جمعیت افزایش می‌یابد.

از طرف دیگر، افزایش خودسرانه دز نیز راهکار مناسبی نیست و می‌تواند باعث بروز گیاه‌سوزی، افزایش باقی‌مانده سم در محصول و تحمیل هزینه‌های اضافی شود.

سرعت ایجاد مقاومت در همه آفات یکسان نیست.

آفاتی که در طول یک فصل چندین نسل تولید می‌کنند، فرصت بیشتری برای انتقال ژن‌های مقاوم دارند. به همین دلیل، آفاتی مانند سفیدبالک، شته، تریپس و کنه تارتن نسبت به بسیاری از آفات دیگر سریع‌تر مقاوم می‌شوند.

هرچه چرخه زندگی یک آفت کوتاه‌تر باشد، احتمال مشاهده مقاومت در مدت زمان کوتاه‌تر نیز بیشتر خواهد بود.

اتکا صرف به سموم شیمیایی یکی دیگر از عوامل مهم ایجاد مقاومت است.

وقتی تمام برنامه کنترل آفات تنها بر پایه سمپاشی باشد، فشار انتخابی به‌طور مداوم بر جمعیت آفات وارد می‌شود. در مقابل، استفاده هم‌زمان از روش‌های زراعی، بیولوژیک و مکانیکی باعث کاهش نیاز به سمپاشی و در نتیجه کاهش احتمال ایجاد مقاومت می‌شود.

همه آفات به یک روش در برابر آفت‌کش‌ها مقاوم نمی‌شوند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مقاومت می‌تواند از مسیرهای مختلفی ایجاد شود. شناخت این مکانیسم‌ها به کارشناسان کمک می‌کند تا برنامه‌های مؤثرتری برای مدیریت مقاومت طراحی کنند.

 

 

 

در بعضی موارد، ساختار خارجی بدن آفت به گونه‌ای تغییر می‌کند که ورود سم به داخل بدن با سرعت کمتری انجام می‌شود.اگرچه این نوع مقاومت به‌تنهایی معمولاً شدید نیست، اما در کنار سایر مکانیسم‌های مقاومت می‌تواند کنترل آفت را بسیار دشوار کند.