انتخاب منبع مناسب نیتروژن، فسفر و پتاسیم یکی از عوامل مهم در مدیریت تغذیه گیاه و انتخاب کودهای شیمیایی است. منابع مختلف N، P و K فقط از نظر درصد عناصر غذایی با یکدیگر تفاوت ندارند؛ بلکه شکل شیمیایی عنصر، حلالیت، شاخص شوری، یون‌های همراه، شرایط خاک و روش مصرف نیز می‌توانند بر کارایی آن‌ها تأثیر بگذارند. در این مقاله، مهم‌ترین منابع نیتروژن، فسفر و پتاسیم در کودهای شیمیایی را از نظر علمی و کاربردی با یکدیگر مقایسه می‌کنیم.

وقتی درباره «کیفیت کود» صحبت می‌کنیم، نباید فقط درصد N، P و K را بررسی کنیم. کیفیت واقعی یک منبع کودی به مجموعه‌ای از عوامل بستگی دارد: غلظت عنصر غذایی، شکل شیمیایی عنصر، قابلیت جذب، حلالیت، یون‌های همراه، شاخص شوری، واکنش موضعی در خاک، ناخالصی‌ها، رفتار در شرایط مختلف خاک و در نهایت قیمت هر واحد ماده غذایی مؤثر.

بنابراین یک کود ارزان الزاماً بی‌کیفیت نیست و یک کود گران نیز الزاماً از نظر زراعی بهتر نیست. مثلاً MOP یا کلرید پتاسیم ممکن است برای گندم و بسیاری از غلات انتخاب اقتصادی بسیار خوبی باشد، در حالی که برای یک محصول حساس به کلر، استفاده از SOP یا سولفات پتاسیم می‌تواند توجیه فنی بیشتری داشته باشد.

از طرف دیگر، قیمت جهانی کودها در سال ۲۰۲۶ به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. طبق گزارش «چشم‌انداز بازار کالا» (آوریل ۲۰۲۶) بانک جهانی، بسته‌شدن تنگه هرمز (که حدود یک‌سوم تجارت دریایی جهانی کود از آن عبور می‌کند) باعث افزایش بیش از ۱۲٪ شاخص قیمت کود در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ شده و پیش‌بینی شده بود قیمت اوره در کل سال ۲۰۲۶ نزدیک به ۶۰٪ رشد کند و شاخص کلی کود بیش از ۳۰٪ افزایش یابد. بنابراین قیمت‌های جهانی باید به‌صورت بازه‌ای و تاریخ‌دار ارائه شوند، نه به‌عنوان قیمت ثابت.

 

نیتروژن را می‌توان از منابع مختلفی مانند اوره، نیترات آمونیوم، سولفات آمونیوم، نیترات پتاسیم و سایر کودهای آمونیومی یا نیتراته تأمین کرد.

 

اوره از نظر غلظت N یکی از مهم‌ترین منابع نیتروژن است. مزیت اصلی آن ۴۶٪ نیتروژن و هزینه نسبتاً پایین به ازای هر کیلو N است. اما نکته مهم این است که نیتروژن اوره مستقیماً به شکل نیترات در اختیار گیاه قرار نمی‌گیرد. اوره در خاک توسط آنزیم اوره‌آز هیدرولیز شده و به آمونیوم تبدیل می‌شود. اگر اوره روی سطح خاک باقی بماند، بخشی از این N می‌تواند به شکل آمونیاک از دست برود.بنابراین جمله دقیق‌تر این است: اوره ذاتاً کود کم‌کیفیتی نیست؛ اما در مصرف سطحی و شرایط نامناسب، پتانسیل تلفات نیتروژن آن بالاست.

میزان تلفات یک عدد ثابت نیست و به عواملی مانند pH خاک، دمای خاک، رطوبت، باد، بقایای گیاهی، میزان فعالیت اوره‌آز، مقدار و زمان بارندگی یا آبیاری، و نحوه قرارگیری کود در خاک وابسته است.

 

داده‌ی تحقیقاتی تأییدشده: در مجموعه‌ای از ۲۳ آزمایش میدانی که دانشگاه ایالتی مونتانا بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۴ در سه شهرستان (Hill، Fergus و Gallatin) انجام داد (Engel & Jones)، میانگین تلفات آمونیاکی اوره‌ی سطحی حدود ۱۶.۱٪ از نیتروژن مصرف‌شده بود، اما در برخی آزمایش‌ها (به‌خصوص وقتی اوره روی خاک مرطوب یا برف نازک پاشیده شده و بارندگی کافی نبود) تلفات به بیش از ۲۰٪ و حتی در یک مورد تا ۴۴٪ رسید. بنابراین عدد «بیش از ۲۰٪» قابل وقوع است، ولی نباید آن را به‌عنوان میزان ثابت تلفات اوره بیان کرد.

 

 چگونه تلفات اوره کاهش پیدا می‌کند؟ مؤثرترین روش این است که اوره با بارندگی یا آبیاری مناسب (حداقل ۰.۵ اینچ) وارد خاک شود یا به روش مناسبی (مثلاً نواری یا زیرسطحی) در خاک قرار گیرد. استفاده از بازدارنده‌های اوره‌آز مانند NBPT (Agrotain) نیز می‌تواند پنجره زمانی لازم برای کاهش تلفات را افزایش دهد.

 

نیترات آمونیوم حدود ۳۳–۳۴٪ N دارد و تقریباً نیمی از N آن در فرم آمونیومی و نیمی در فرم نیتراته است. مزیت مهم آن این است که بخش نیتراته بدون نیاز به تبدیل اوره می‌تواند در اختیار گیاه قرار گیرد. اما این بدان معنی نیست که «هیچ تلفات نیتروژنی ندارد» — رفتار  N به شرایط خاک و محیط بستگی دارد. همچنین به دلیل ویژگی‌های ایمنی و سوءاستفاده‌پذیری، در برخی کشورها تولید، حمل، نگهداری و فروش آن تحت مقررات خاص قرار دارد.

 

سولفات آمونیوم حدود ۲۱٪ N و حدود ۲۴٪ گوگرد دارد. اگر مزرعه با کمبود گوگرد مواجه باشد، سولفات آمونیوم می‌تواند از نظر اقتصادی بسیار جذاب باشد چون با یک کود دو عنصر تأمین می‌شود. اما این کود خاصیت اسیدزایی دارد و مصرف مداوم آن در برخی خاک‌ها می‌تواند pH را کاهش دهد.

پس اگر مشتری بگوید «اوره از سولفات آمونیوم بهتر است چون N بیشتری دارد»، پاسخ فنی این است: از نظر درصد N بله، اما اگر خاک به گوگرد نیاز داشته باشد، مقایسه فقط بر اساس درصد N اشتباه است.

 

نیترات پتاسیم تقریباً ۱۳٪ N و ۴۴٪ K₂O دارد و یکی از منابع ارزشمند برای تأمین همزمان نیتروژن و پتاسیم است. مزیت مهم آن: فاقد کلر است، N آن نیتراته است، K نیز همزمان تأمین می‌شود، و برای کشت‌های گلخانه‌ای و سیستم‌های محلول غذایی کاربرد زیادی دارد. بنابراین قیمت بالاتر آن فقط به دلیل «کیفیت بیشتر N» نیست؛ بلکه دو عنصر غذایی ارزشمند را در یک ماده دریافت می‌کنید.

منابع مهم فسفر شامل MAP، DAP، TSP، اسید فسفریک و MKP هستند.

 

 نباید گفت TSP الزاماً حلالیت کمتری از MAP و DAP دارد؛ TSP یک منبع فسفر محلول و مؤثر است. تفاوت اصلی آن با MAP و DAP بیشتر در ترکیب شیمیایی و وجود/عدم وجود نیتروژن و کلسیم است، نه در حلالیت.

 

 MAP و DAP هر دو کودهای فسفاته آمونیومی هستند، اما نسبت N به P آن‌ها متفاوت است (MAP → ۱۱-۵۲-۰، DAP → ۱۸-۴۶-۰). تفاوت فقط عدد روی کیسه نیست: MAP در اطراف گرانول محیط اسیدی‌تری ایجاد می‌کند، در حالی که DAP محیط موضعی قلیایی‌تری ایجاد می‌کند. در خاک‌های آهکی و قلیایی این موضوع می‌تواند روی رفتار فسفر و احتمال ایجاد آمونیاک در اطراف گرانول اثر بگذارد، مخصوصاً وقتی کود نزدیک بذر قرار می‌گیرد. اما این یک قانون مطلق نیست؛ روش مصرف، فاصله کود از بذر، مقدار مصرف و ویژگی خاک اهمیت زیادی دارند و مطالعات نشان داده‌اند MAP و DAP همیشه اختلاف عملکردی بزرگی ایجاد نمی‌کنند.

 

دو کود ممکن است هر دو مثلاً ۵۲٪ P₂O₅ داشته باشند، ولی از نظر کیفیت مواد اولیه یکسان نباشند. یکی از موارد مهم، کیفیت سنگ فسفات اولیه و ناخالصی‌های موجود در آن است — به‌ویژه کادمیوم، که در صورت ورود مداوم به خاک می‌تواند از نظر زیست‌محیطی و بهداشتی اهمیت داشته باشد (تجمع در بدن انسان می‌تواند عملکرد کلیه را مختل کند).

 

تأیید مقرراتی: مقرره (EU) 2019/1009 اتحادیه اروپا حد اولیه کادمیوم را ۶۰ میلی‌گرم به‌ازای هر کیلوگرم P₂O₅ تعیین کرده، با برنامه کاهش تدریجی به ۴۰ میلی‌گرم (تا سال ۲۰۲۵) و ۲۰ میلی‌گرم (تا سال ۲۰۳۴). برچسب داوطلبانه «Green Label» هم برای کودهایی با کادمیوم زیر ۲۰ میلی‌گرم/کیلوگرم P₂O₅ در نظر گرفته شده است. برخی کشورهای عضو (مثل سوئیس، سوئد، هلند، مجارستان) از قبل حدهای ملی سخت‌گیرانه‌تری داشته‌اند.

بنابراین هنگام مقایسه دو کود فسفاته، فقط پرسیدن «چند درصد فسفر دارد؟» کافی نیست. باید پرسید: منبع فسفر چیست؟ میزان ناخالصی چقدر است؟ حلالیت چگونه است؟ و محصول چه مشخصات کیفی دارد؟

 ۳. منابع پتاسیم در کودهای شیمیایی

در بخش پتاسیم، تفاوت منابع از نظر یون همراه بسیار مهم است.